Filistinli siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler araştırmacısı Sabit el-Amur, El Meyadin’de yayımlanan makalesinde, Fas ile İsrail arasındaki normalleşmenin kapsamlı bir askerî, teknolojik ve istihbarat ortaklığına dönüşmesini ele aldı. Amur, Gazze’deki savaş sürerken geliştirilen bu ilişkilerin, İsrail’e siyasi ve askerî güvence sağladığını savundu.

Yazısına, İtalyan düşünür Niccolò Machiavelli’nin Prens adlı eseriyle özdeşleştirilen “Amaç, araçları meşru kılar” anlayışını tartışarak başlayan Amur, en pragmatik siyasi yaklaşımların bile bir devletin başka bir devleti ayakta tutmak uğruna kendi çıkarlarını, egemenliğini ve istikrarını feda etmesini savunmadığını belirtti. Yazar, Fas’ın İsrail ile ilişkilerini bu çerçevede sorgulayarak, savaş suçları ve soykırım nedeniyle uluslararası alanda tepki gören bir yönetimle bu dönemde askerî ortaklığın güçlendirilmesinin hangi amaca hizmet ettiğini sordu.

Normalleşmeden kalıcı askerî ortaklığa

Makalede, Rabat ile Tel Aviv arasındaki ilişkilerin diplomatik normalleşme aşamasını aşarak güvenlik, savunma ve teknoloji alanlarında kapsamlı bir ortaklığa dönüştüğü ifade edildi. Bu dönüşümün son adımı olarak, İsrail Savunma Bakanlığı Genel Müdürü, yedek Tümgeneral Amir Baram başkanlığındaki üst düzey askerî heyetin 9 Kasım 2026’da Rabat’a gerçekleştirdiği ziyaret gösterildi.

Amur’un aktardığına göre ziyaret kapsamında, Fas’ta gelişmiş bir savunma sanayisi altyapısının kurulması, siber güvenlik sistemlerinin geliştirilmesi ve askerî iş birliğinin kurumsallaştırılması ele alındı. Rabat’taki İsrail askerî ataşeliğinin daimi ofisinin resmen açılması da bu sürecin önemli adımlarından biri oldu.

Albay Şaron İtah’ın başında bulunduğu ofisin, İsrail’in Fas’taki ve Mağrip bölgesindeki ilk yerleşik ve daimi askerî ataşeliği olduğuna dikkat çeken yazar, bu yapılanmanın iki taraf arasında günlük ve doğrudan operasyonel koordinasyon ile istihbarat iletişimine imkân sağlayacağını belirtti.

Söz konusu gelişmelerin, Aralık 2020’de açıklanan normalleşme anlaşmasının yaklaşık altı yıl, Kasım 2021’de imzalanan savunma mutabakatının ise beş yıl sonrasında yaşandığı hatırlatıldı. Amur, ortaklığın Gazze’deki savaşın ve Kuzey Afrika ile Sahel-Sahra bölgesindeki güvenlik dönüşümlerinin gölgesinde ilerlemesine dikkat çekti.

Silah satışının ötesinde bir yapılanma

Amur, Baram’ın ziyaretinin, Rabat ile Tel Aviv arasındaki ortak askerî ve güvenlik komitesinin hazırladığı anlaşmalar zincirinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini vurguladı.

Fas Ulusal Savunma İdaresinden Sorumlu Bakan Abdullatif Ludiyyi ve Fas Kraliyet Silahlı Kuvvetleri Genel Müfettişi Orgeneral Muhammed Berriz ile yapılan görüşmelerin yalnızca geleneksel silah alımını kapsamadığını belirten yazar, asıl hedefin Fas’ta uzun vadeli bir askerî ve sanayi altyapısı oluşturmak olduğunu ifade etti.

Makalede, siber güvenliğin bu ortaklığın temel unsurlarından biri olduğu kaydedildi. Hassas askerî bilgi ve teçhizatı da ilgilendiren iş birliğinin; istihbarat bağlantılarının geliştirilmesini, dijital tehditlerle mücadele ağlarının genişletilmesini ve elektronik harp alanında koordinasyonu içerdiği aktarıldı. Kritik altyapıların siber saldırılardan korunması için ortak savunma ve taarruz kapasitelerinin geliştirilmesi de bu çerçevede değerlendirildi.

Amur, söz konusu iş birliğinin Fas’ın güvenlik alanındaki bağımsızlığını aşındıracağını savunarak, gelişmeleri “Fas’ın güvenliğinin İsrail’in eline geçmesi” şeklinde yorumladı.

Kuzey Afrika’da İsrail’in nüfuzu genişliyor

Yazara göre ortaklığın İsrail açısından getirileri Fas sınırlarıyla sınırlı kalmıyor. Güney Akdeniz, Kuzey Afrika ve Cebelitarık Boğazı’na uzanan uluslararası deniz ulaşım güzergâhları, bu yapılanma sayesinde İsrail’in daha yakından izleyebileceği bir alana dönüşüyor.

Amur, Avrupa ve Arap dünyası açısından stratejik derinlik taşıyan bu coğrafyadaki İsrail varlığının, Türkiye’nin bölgesel nüfuzu ve “Mavi Vatan” yaklaşımı üzerinde de baskı oluşturabileceğini ileri sürdü.

Cezayir ile gerilimin derinleşmesi riski

Makalede öne çıkan başlıklardan biri de Fas-Cezayir ilişkileri oldu. Amur, İsrail’in askerî ve istihbarat varlığının Cezayir’in batı sınırlarında kurumsallaşmasının, Cezayir tarafından doğrudan bir ulusal güvenlik tehdidi olarak görüldüğünü belirtti.

Bu durumun Cezayir’i savunma harcamalarını artırmaya, Rusya ve Çin ile askerî ilişkilerini derinleştirmeye yöneltebileceğini ifade eden yazar; S-400 gibi gelişmiş hava savunma sistemleri, Çin menşeli siber sistemler ve akıllı insansız hava araçlarını olası dengeleme araçları arasında saydı. Fas’ın ise İsrail ile iş birliği içerisinde insansız hava araçları üretmeye başladığını aktardı.

Amur’a göre bu kutuplaşma, Fas ile Cezayir arasında yakınlaşma ihtimalini azaltırken Arap Mağrip Birliği’nin yeniden canlandırılmasını ve iki ülkenin ortak tehditlere karşı koordinasyon geliştirmesini de zorlaştırıyor.

Fas yönetimi ile kamuoyu arasındaki uçurum

Yazar, Rabat-Tel Aviv ortaklığının geleceğini belirleyecek temel etkenlerden birinin Fas’taki iç siyasi ve toplumsal dinamikler olduğunu vurguladı.

Gazze’deki savaş sürerken İsrail ile yakınlaşmanın, Fas yönetiminin resmî politikaları ile normalleşmeye tepki gösteren geniş halk kesimleri arasındaki ayrılığı büyüttüğünü belirten Amur, yönetimin bu gerilimi ne ölçüde kontrol altında tutabileceğinin önemli bir soru olduğunu ifade etti.

Bölgesel düzeyde ise Fas ile Cezayir’in dolaylı bir çatışmaya veya sonuçları öngörülemeyen askerî tırmanışa sürüklenmesi riski üzerinde duruldu. Ortak sınırların siber savaş, uzaydan keşif ve akıllı dolanan mühimmatların faaliyet alanına dönüşebileceği uyarısında bulunuldu.

Tunus ve Moritanya açısından hassas denge

Amur, İsrail ile geliştirilen ortaklığın Fas’ın diğer Mağrip ülkeleriyle ilişkilerini de etkilediğini savundu.

Tunus’un normalleşmeye güçlü çekincelerle yaklaştığını ve bölgesel konularda Cezayir’e yakın bir tutum benimsediğini belirten yazar, bu durumun Tunus’u Rabat’tan uzaklaştırabileceğini ifade etti.

Moritanya’nın ise kuzey ve doğu sınırlarının güvenliğini korumaya çalışırken Fas-İsrail ortaklığı ile Cezayir arasında taraf olmamaya dayanan hassas bir denge gözettiği kaydedildi. Libya’nın da bölgesel gerilimlerin etkilerinden uzak olmadığı belirtildi.

Amur, Fas yönetiminin bu sonuçları yeterince hesaba katmadığını veya Mağrip bölgesindeki stratejik bağları ile Tel Aviv arasındaki tercihini İsrail’den yana kullandığını ileri sürdü.

“Filistin davası üzerindeki baskıyı artırıyor”

Makalede, askerî ortaklığın sonuçlarının Kuzey Afrika’yla sınırlı olmadığı, Filistin meselesini de doğrudan etkilediği vurgulandı.

Amur’a göre Gazze’deki yıkım sürerken İsrail ile yeni güvenlik ve savunma anlaşmaları yapılması; Filistin meselesinin kendi kaderini tayin, özgürleşme ve işgalin sona erdirilmesi temelinde ele alınmasını zayıflatıyor. İsrail, böylece Filistin sorununa çözüm getirmeden ve saldırılarını durdurmadan Arap ülkeleriyle askerî ittifaklar geliştirebiliyor.

Akıllı insansız hava aracı fabrikalarının kurulması ve daimi İsrail askerî ataşeliklerinin açılmasının Tel Aviv’e siyasi ve askerî bir güvence ağı sağladığını savunan yazar, bunun Filistin halkını yalnızlaştırdığını belirtti. Bu adımların, Gazze’deki savaşın durdurulması ve İsrail’in ateşkes anlaşmasının hükümlerini uygulaması için yürütülen uluslararası baskıyı da zayıflattığını ifade etti.

Kudüs Komitesi başkanlığıyla çelişen politika eleştirisi

Amur, Fas’ın tarihsel ağırlığı, coğrafi konumu ve Kudüs Komitesi başkanlığı nedeniyle taşıdığı sorumluluğa özellikle dikkat çekti.

Gazze’deki savaş, Batı Şeria’daki ilhak politikaları ve Kudüs’ün Yahudileştirilmesine yönelik girişimler sürerken İsrail’le güvenlik ortaklığının derinleştirilmesini eleştiren yazar, bu anlaşmaların İsrail’in Arap ulusal güvenliğine nüfuz etmesini kolaylaştırdığını savundu.

Yazısını, Fas’ın askerî ve güvenlik iş birliği üzerinden İsrail’e bir “can simidi” uzattığı değerlendirmesiyle tamamlayan Amur, normalleşmenin Fas’ta hükümetler değişse de devam eden bir devlet politikasına dönüştüğünü belirtti.

Yazar: Sabit el-Amur — Filistinli siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler araştırmacısı
Kaynak: El Meyadin | Çeviri ve haberleştirme: Tevhid Haber