Blinken’ın açıklamaları: ABD’nin İran savaşındaki stratejik çıkmazı

Blinken’ın açıklamaları: ABD’nin İran savaşındaki stratejik çıkmazı

Blinken’ın açıklamaları, ABD’nin İran savaşındaki hedefleri ile sonuçları arasındaki uçurumu tartışmaya açıyor. Analiz, askerî üstünlüğün neden siyasi zafere dönüşmediğini ve Hürmüz’ün Tahran’a sağladığı stratejik kozu ele alıyor.

Blinken’ın açıklamaları: ABD’nin İran savaşındaki stratejik çıkmazı

Yazar: Şurahbil el-Garib
Filistinli yazar ve siyasi analist

Eski ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken’ın, 24. Hindustan Times Liderlik Zirvesi’nde İran’a karşı yürütülen savaşı “pervasız bir macera” ve “gereksiz bir savaş” olarak nitelendirmesi, sıradan ve gelip geçici bir siyasi açıklama olarak görülemez. Bu sözler, Demokratlarla Cumhuriyetçiler arasındaki mücadeleye indirgenebilecek bir parti manevrasından da ibaret değildir. Amerikan yönetiminde üst düzey görev yapmış bir ismin bu değerlendirmesi, Washington’ı İran’a karşı askerî savaşa sürükleyen hesapların başarısızlığına ve savaş öncesinde ilan edilen hedeflerle ortaya çıkan sonuçlar arasındaki büyük uçuruma işaret etmektedir.

Boyun eğdirilmek ve yönetimi devrilmek istenen İran çökmedi. Ülkenin liderliği direndi ve sahneden çekilmedi. Askerî üstünlüğüne güvenerek savaşa giren ABD ise kendisini göz ardı edemeyeceği yeni stratejik denklemlerle karşı karşıya buldu.

Peki, Blinken’ın açıklamaları siyasi ve stratejik açıdan ne anlama geliyor? Üzerinde durulması gereken asıl soru budur. Bu açıklamaların önemi, Blinken’ın Amerikan devlet mekanizmasının dışından konuşan bir gözlemci olmamasından kaynaklanıyor. Kendisi, son derece hassas ve karmaşık bir dönemde dışişleri bakanlığı görevini üstlenmiş ve Amerikan diplomasisini yönetmiş önemli isimlerden biridir.

Dolayısıyla İran’da yönetim değişikliği beklentisinin başarısızlığa uğradığını ve Tahran’ın savaştan stratejik açıdan daha güçlü çıktığını söylemesi, Cumhuriyetçilerle yürütülen parti tartışmalarının ötesinde ele alınmalıdır. Bu açıklamalar, savaşın ürettiği çıkmazın özüne doğrudan temas etmektedir.

Blinken, Hindustan Times zirvesinde savaşı yalnızca pervasız bir macera olarak nitelendirmekle kalmadı; ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin İran’daki yönetimi devirme girişimlerinin başarısız olduğunu da belirtti. İran’la yapılabilecek herhangi bir uzlaşmada Washington’ın Tahran’a bir karşılık vermek zorunda kalacağına, özellikle de Hürmüz Boğazı konusunda taviz gerekeceğine dikkat çekti. Savaş öncesinde sorun teşkil etmeyen boğaz, savaşın ardından çatışmanın sona erdirilmesine ilişkin hesaplarda temel bir meseleye ve Tahran’ın elinde güçlü bir koza dönüştü.

Çelişki tam da burada ortaya çıkıyor: İran yönetimini devirmek ve nükleer programını yok etmek amacıyla başlatılan savaş, Trump yönetimini İran’ın elindeki güç unsurlarını müzakere etmek zorunda bırakan bir aşamaya ulaştı. Üstelik bu unsurlar, savaş öncesindeki Amerikan hesaplarında bugünkü ağırlığa sahip değildi.

Savaşın başından itibaren Amerikan siyasi aklına hâkim olan yanılgı, Washington ile Tahran arasındaki güç farkından hareketle askerî üstünlüğün kendiliğinden siyasi zafere dönüşeceği düşüncesiydi. Tesislerin yıkılmasının ve İran’ın askerî kapasitesinin hedef alınmasının, kaçınılmaz biçimde yönetimin çökmesine ve ülkenin siyasi ve stratejik yapısının dağılmasına yol açacağı varsayıldı.

Blinken’ın açıklamalarının açığa çıkardığı temel hata budur. Trump yönetiminin savaş boyunca inkâr etmeye çalıştığı gerçekler de burada belirginleşiyor. İran, hava saldırılarıyla vurulup boyun eğdirilebilecek hedefler toplamından ibaret değildir. Komplolar karşısında direnebilen bir yönetime, çok katmanlı askerî kapasiteye ve hedef alınabilecek tesislere indirgenemeyecek kurumsal bir yapıya sahip büyük bir devlettir.

Blinken’ın açıklamalarının ikinci bölümünde İran’ın büyüklüğüne, yüzölçümüne ve askerî tesisleriyle üretim altyapısının tamamını hava saldırılarıyla yok etmenin zorluğuna dikkat çekmesi de önemlidir. Bu değerlendirme, askerî gücün sınırlarına ilişkin Amerikan tarafından gelen bir kabul niteliğindedir. Hava üstünlüğü, sahada kesin sonuç alma ve Washington’ın siyasi iradesini dayatma imkânına sahip olmak anlamına gelmez.

Savaşın ortaya çıkardığı en önemli sonuçlardan biri, askerî kapasiteyi hedef almanın onu ortadan kaldırmakla aynı şey olmadığıdır. Bazı kayıplar verdirilmiş olsa bile bu durum, siyasi hedeflerin gerçekleştirilebildiğini göstermez.

Burada şu soru gündeme geliyor: Hesapları böylesine tersine çeviren neydi? Bana göre ilk olarak İran’ın, liderliğinin ve halkının direnişi; ardından da sahada devreye soktuğu kozlar belirleyici oldu. Bu noktada özellikle Hürmüz Boğazı’ndan söz ediyorum. Boğaz, hesapları değiştiren ve Washington’ı ciddi biçimde zor durumda bırakan bir unsur hâline geldi.

Bu durum, Blinken’ın sözlerinde de açıkça görülüyor. Eski dışişleri bakanı, Hürmüz Boğazı’nın savaş öncesinde sorun olmadığını, ancak savaş sonrasında çözülmesi gereken bir meseleye dönüştüğünü ve siyasi uzlaşmanın İran’a bir karşılık verilmesini gerektirdiğini kabul etti. Hürmüz yalnızca bir su yolu değil, dünya ekonomisinin en önemli can damarlarından biridir. Boğazın güvenliği savaşı sona erdirme müzakerelerinin temel başlıklarından biri hâline geliyorsa bu, çatışmanın ilan edilen hedeflerle sınırlı kalmadığını ve yeni stratejik denklemler ürettiğini gösterir.

Bu yeni denklemin bir yönü de şudur: İran yönetimini devirmek amacıyla savaş başlatan Washington, bugün böylesine önemli bir jeopolitik koz üzerinde müzakere etmek ve siyasi hesaplarında İran’ın çıkarlarını dikkate almak zorundadır.

Tablonun diğer tarafında ise İsrail’in rolü ve Netanyahu ile Trump yönetimi arasındaki ilişki bulunuyor. Blinken’ın açıklamaları değerlendirilirken savaşı bu ilişkiden bağımsız okumak mümkün değildir. İran’a karşı savaş kararını kim verdi ve bugün bunun bedelini kim ödüyor?

Netanyahu’nun İran’la çatışmayı daha önce görülmemiş düzeylere taşımaya yönelik politikaları göz ardı edilemez. İran, İsrail ile ABD’nin karşısında birleşmesi gereken başlıca tehdit olarak sunuldu ve onunla mücadele iki ülkenin ortak önceliği hâline getirilmeye çalışıldı.

Bana göre Netanyahu açısından İran savaşı, gelip geçici bir güvenlik meselesinden ibaret değildi. Bu savaş; bölgedeki güç dengelerini yeniden şekillendirmeyi, İsrail’in üstünlüğünü kalıcılaştırmayı ve İran ile direniş güçlerinin bölgenin geleceği üzerindeki etkisini sınırlandırmayı amaçlayan daha geniş bir İsrail projesinin parçasıydı.

Biraz geriye dönüp baktığımızda, savaş kararının ardından ABD içinde şu sorunun sorulduğunu görürüz: Bu savaş Amerikan stratejik çıkarlarına mı hizmet ediyordu, yoksa öncelikle Netanyahu’nun güvenlik ve siyasi hesaplarına mı?

Bu konuda çok sayıda soru gündeme geldi. Amerikan kamuoyundaki gerilim, ABD’nin İsrail adına savaştığı düşüncesinin yaygınlaştığı bir noktaya ulaştı. Savaşın seyri ve ülke içindeki yansımaları yoğun itirazlara yol açarken siyasi ve toplumsal çevrelerde İran savaşına karşı “Önce Amerika” sloganı yükseldi.

Bütün bunlar Amerikan yönetiminin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Savaş kararının ve bunun ekonomik, siyasi ve askerî bedelinin sorumluluğu mevcut Trump yönetimine aittir. Trump, Netanyahu’nun hesaplarının arkasına saklanamaz veya savaşın sonuçlarını başka bir tarafın sorumluluğu olarak sunamaz. Amerikan Kongresi ara seçimlerinin sonuçlarını ve Trump’ın politikaları nedeniyle uğradığı ağır kaybı hepimiz gördük.

İran savaşı, ABD’nin Netanyahu’nun istekleri doğrultusunda bir savaşa sürüklendiğini ortaya koydu. Washington’ın kendi stratejik çıkarlarını Netanyahu’nun hesaplarından ayıramadığını gösterdi. ABD şimdi bu kararların bedelini ödediği bir dönemden geçiyor.

Bununla birlikte Blinken’ın açıklamaları, yalnızca bir parti manevrası olarak da Amerikan yönetiminin İran’a yaklaşımında köklü bir değişiklik olarak da görülmemelidir. Blinken Demokrat Partilidir. Özellikle savaşın Amerikan ekonomisine yansımaları ve artan maliyeti düşünüldüğünde, eleştirilerinin Cumhuriyetçilerle siyasi mücadele bağlamında okunması mümkündür.

Ancak bu düzeyde eski bir yetkili; bir yönetimi devirme girişiminin başarısızlığından, savaşın pervasızlığından, İran’ın askerî kapasitesini yok etmenin zorluğundan ve Washington’ın Hürmüz konusunda uzlaşma aramak zorunda kalmasından söz ediyorsa mesele yalnızca Trump’ın performansı değildir. Bu değerlendirmeler, Amerikan stratejisinin özüne ilişkin daha derin sorular doğurmaktadır.

Blinken’ın pervasız olarak nitelendirdiği bu hesapsız savaş ağır bir maliyet yaratmış, stratejik hedeflerine ulaşamamıştır. Buna rağmen gerilimin tırmanması ve çatışmaların yeniden başlaması riski sürmektedir. Masada, Trump yönetiminin İran’la müzakere etmeden aşamayacağı dosyalar bulunmaktadır.

Öte yandan Netanyahu da daha az zor durumda değildir. İsrail’i çevreleyen stratejik ortamı değiştirmek ve yeni bir Orta Doğu oluşturmak için tarihî fırsat olarak pazarladığı savaş, bu sonucu sağlamadı. Çatışmaların yeniden başlaması ihtimalinin gündemde kalması ise yalnızca askerî güce yeniden bel bağlamanın ne kadar sonuç verebileceği sorusunu doğuruyor.

Bir başka önemli soru da İran’la ilgilidir: Tahran, Blinken’ın bu açık sözlü değerlendirmelerine nasıl bakabilir?

Bana göre İran açısından açıklamaların önemi, bir Amerikalı yetkilinin savaşın pervasızlığını ve İran’a boyun eğdirmenin zorluğunu kabul etmesinden ibaret değildir. Asıl önem, Washington’daki çevrelerde İran’a karşı aşırı askerî güç kullanımının işe yararlılığına ilişkin gerçek bir sorgulamanın başladığına işaret etmesidir. Savaş, İran’ın kolayca göz ardı edilemeyecek veya boyun eğdirilemeyecek bir güç olduğunu ortaya koymuştur.

Bu durum İran’ın önüne önemli bir görev koyuyor: Gösterdiği olağanüstü direnci siyasi kazanımlara dönüştürmek, caydırıcılık kapasitesini güçlendirmek ve savaşın bölgesel ve uluslararası hesaplarda oluşturduğu değişimlerden yararlanmak.

Olası bir uzlaşmada Hürmüz Boğazı’nın yerinin kabul edilmesi, Amerikan tahakkümünden uzak ve öncelikle İran’ın çıkarlarını gözeten bölgesel güvenlik düzenlemelerinin kurulması gerektiğine ilişkin daha geniş bir tartışmanın da önünü açmaktadır.

Bana göre Blinken’ın açıklamalarının devamı gelecektir. Bu sözler, savaşın Washington’a vadettiği ve ilan ettiği hedefleri kazandırmadığına ilişkin siyasi bir tanıklık niteliğindedir. Amerikan başarısızlığını ortaya koymakta; İran’da yönetimi devirme seçeneğinin sonuç vermediğini ve bunun askerî güçle gerçekleştirilmesinin zor olduğunu kabul etmektedir.

Biraz geriye döndüğümüzde, Trump yönetiminin savaşa yeni denklemler ve bir dizi hedef dayatmaktan söz ederek girdiğini hatırlarız. Ancak sonunda kendisini yeni uzlaşmalar ve mutabakatlar ararken buldu.

Trump’ı ve onunla birlikte Netanyahu’yu kaygılandıran stratejik yenilgi tam da buradadır: Mutlak zafer beklentisi boşa çıktı ve dayanağını yitirdi. Ateşi yakabilecek güce sahip olmak, hedeflere ulaşabilecek güce de sahip olmak anlamına gelmez. Mesele Blinken’ın açıklamalarıyla sınırlı kalmayacaktır. Onun açığa çıkardığı şey, yalnızca bir hesap hatası değil; Trump’ın uğradığı başarısızlık ve mutlak güç yanılsamasının çöküşüdür.

Bu makalede yer alan görüşler yalnızca yazarına aittir ve Tevhid Haber'in görüşlerini yansıtmak zorunda değildir.