ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırıları sonrasında gündeme gelen birincil meselelerden biri Ortadoğu'daki radar sistemleri oldu. Körfez ülkelerinde bulunan ABD üslerindeki radar sistemleri İran tarafından hedef alınınca gözler Türkiye'deki ABD/NATO üsleri ve buralarda bulunan sistemlere çevrildi. Bu bağlamda İncirlik Hava Üssü ve Kürecik Radar Üssü tartışmaların iki ana odağı haline geldi.
İşte 7 soruda etrafında Kürecek Radar Üssü:
1) Kürecik Radar Üssü nasıl kuruldu?
Kürecik radar üssünün temeli, 2010 Lizbon Zirvesi’nde NATO’nun balistik füze savunma sistemi kurma kararıyla atıldı. Türkiye, 14 Eylül 2011’de bu sistem kapsamında Kürecik’te erken uyarı radarı kurulmasını kabul etti ve radar Şubat 2012’de ABD tarafından faal hale getirildi. Dikkat çeken nokta, bu mutabakatın NATO ile değil, ABD Büyükelçisi Francis Ricciardone ile Türkiye adına Feridun Sinirlioğlu arasında imzalanmış olmasıdır. Bu durum, sistemin NATO çerçevesinde sunulmasına rağmen, sahadaki kurucu ve işletici rolün büyük ölçüde ABD’ye ait olduğunu göstermektedir. Aynı dönemde Türkiye’nin 2010’da İran yaptırımlarına karşı Birleşmiş Milletler’de “hayır” oyu vermesi sonrası Batı medyasında “eksen kayması” tartışmaları yaşanmıştı. Kürecik kararının ardından bu tartışmalar büyük ölçüde sona erdi ve uluslararası basında bu adım Türkiye’nin Batı ittifakına bağlılığının bir tür “sadakat testi” olarak yorumlandı.
2) Bu üssün geçmişi, jeopolitik önemi açısından ne söylemektedir?
Kürecik’in geçmişi bugünkü krizden eskidir. Türkiye Dışişleri Bakanlığı 2011’de yaptığı açıklamada, bu askeri tesisten “geçmişte de benzer amaçla istifade edildiğini” açıkça söyledi. Kaynaklar, burada 1960’lı yıllardan itibaren Sovyet hava sahasını izlemeye dönük radar ve haberleşme faaliyetleri bulunduğunu, 1980 tarihli savunma ve ekonomi işbirliği düzenlemelerinde de Kürecik’in haberleşme tesisi olarak yer aldığını gösteriyor. Yani bugünkü Kürecik, boş bir araziye sıfırdan kurulmuş bir yapı değil; Soğuk Savaş’ta Sovyetler’e karşı kullanılan eski bir hattın, yeni dönemde İran ve bölgesel “füze tehdidi(!)” ekseninde yeniden işlevlendirilmiş halidir. Bu süreklilik, üssün jeopolitik mantığını anlamak için çok önemlidir.
3) Kürecik neden sıradan bir NATO üssü değildir ve burada komuta ile veri akışı nasıl işlemektedir?
Kürecik, NATO’nun bazı tesislerinde de görülen çok katmanlı yapının en belirgin örneklerinden biridir. Üs Türkiye topraklarında yer almakla birlikte radar sistemi ABD tarafından kurulmuş ve sahada ABD askeri unsurları tarafından işletilmektedir, üretilen veriler ise doğrudan Türkiye’de kalmayıp NATO’nun Almanya’daki Ramstein merkezine bağlı komuta-kontrol ağına aktarılmakta ve burada diğer sensörlerden gelen bilgilerle birlikte işlenmektedir. Bu nedenle Kürecik’i yalnızca “Türk üssü” ya da sadece “NATO üssü” olarak tanımlamak yeterli değildir; Türkiye’nin ev sahipliği yaptığı, ABD’nin sahada aktif rol oynadığı ve NATO’nun genel savunma ağına entegre edilmiş bir yapı söz konusudur. Bu sistemde ABD radarın işletilmesini yürütürken, NATO verilerin işlendiği ve dağıtıldığı ana komuta çerçevesini oluşturmakta; Türkiye ise bu sürece doğrudan ham veri üzerinden değil, büyük ölçüde işlenmiş ortak savunma bilgisi üzerinden dahil olmaktadır. Dolayısıyla, bu yapı içinde Türkiye’nin süreç üzerinde tam egemen ve belirleyici bir kontrol sahibi olduğu söylenemez.
4) Kürecik’teki radarın işlevi nedir ve ürettiği veri ne kadar hızlı aktarılmaktadır?
Kürecik’te bulunan radarın adı AN/TPY-2’dir ve temel görevi balistik füzeleri çok erken aşamada tespit edip takip etmektir. Bu sistem doğrudan füze imha etmez; fırlatılan bir füzenin nereden geldiğini, nasıl ilerlediğini ve muhtemel hedefini belirlemeye yönelik veri üretir. Bu sayede önleme sistemleri daha erken devreye girebilir; yani radar savunma zincirinin ilk ve en kritik halkasını oluşturmaktadır. Bu verinin ne kadar sürede işlendiğine dair açık kaynaklarda kesin bir saniye veya dakika bilgisi verilmemektedir. Ancak sistemin çalışma mantığı gecikmeye değil, füzenin uçuşunun ilk anlarında veri üretmeye dayanmaktadır. ABD ve NATO belgeleri, radarın fırlatma anından hemen sonra iz oluşturduğunu ve bu veriyi savunma ağındaki diğer unsurlara aktardığını göstermektedir. ABD’nin testlerinde, yalnızca bu tür radar verisine dayanarak önleyici füze fırlatılabildiği de belirtilmektedir. Bu nedenle süreç, sonradan başlayan bir reaksiyon değil, füzenin daha ilk safhasında devreye giren hızlı bir erken uyarı ve yönlendirme mekanizması olarak işlemektedir.
5) Kürecik İran’a karşı mı kuruldu; Rusya’yla nasıl bir ilişkisi var?
Kürecik radarının kurulmasının temel gerekçesi, büyük ölçüde İran kaynaklı balistik füze tehdidine dayanmaktadır. NATO belgelerinde, balistik füze savunma sistemi anlatılırken İran’ın füze testleri ve artan menzil kapasitesi açıkça örnek gösterilmektedir. ABD Senatosu’na sunulan 2014 tarihli savunma ödenek belgesinde de bu sistemin Avrupa’daki NATO topraklarını İran’ın balistik füze tehditlerine karşı korumak amacıyla sürdürüldüğü belirtilmekte, Türkiye’deki radar ile Almanya’daki komuta yapısı birlikte anılmaktadır. Bu nedenle sistemin stratejik olarak İran merkezli bir tehdit algısı üzerine kurulduğu açık biçimde anlaşılmaktadır. Bununla birlikte radarın etkisi yalnızca İran ile sınırlı görülmemiştir. Rusya, daha kurulum aşamasında Türkiye’deki radar ve Doğu Avrupa’daki önleme sistemlerinin kendi güvenliği açısından risk oluşturduğunu ifade etmiştir. Bunun nedeni, bu tür sistemlerin sadece belirli bir ülkeye değil, geniş bir coğrafyaya yönelik erken uyarı ve izleme kapasitesine sahip olmasıdır. Türkiye’nin coğrafi konumu nedeniyle Kürecik, İran’ın yanı sıra Kafkasya ve Rusya’ya uzanan geniş bir alanı kapsayabilecek bir izleme hattı sunmaktadır. Dolayısıyla Moskova, projeyi yalnızca teknik bir savunma sistemi olarak değil, daha geniş bir stratejik kuşatma tartışması içinde değerlendirmiştir.
6) Kürecik’ten elde edilen veriler İsrail’e gidiyor mu?
Türkiye’nin resmi söylemi, verinin İsrail’e gitmediği yönündedir. Dışişleri Bakanlığı 2014’te, Kürecik’ten elde edilen bilgilerin NATO kuralları çerçevesinde yalnızca müttefikler arasında paylaşıldığını ve NATO üyesi olmayan ülkelere aktarılmadığını belirtmiştir. Aynı yönde açıklamalar 2024 ve 2025’te de Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı tarafından tekrar edilmiştir. Diğer yandan, Türkiye’nin daha üssün kuruluş aşamasında İsrail ile bilgi paylaşılmaması talebinde bulunduğu bilinmektedir. Ancak bu açıklamalar, sistemin teknik işleyişiyle birlikte değerlendirildiğinde oldukça tartışmalı hale gelmektedir. Çünkü Kürecik’teki radar ABD’ye ait bir sistemdir ve veri akışı NATO-ABD ortak ağı içinde işlenmektedir. 15 Eylül 2011’te Washington Post’ta Craig Whitlock imzasıyla yayımlanan analizde, üst düzey bir ABD yetkilisinin şu ifadesi aktarılmıştır: “Bu bir ABD radarıdır… Yapılan hiçbir anlaşma, İsrail devletini savunma kabiliyetimizi sınırlamaz”. Bu ifade, Türkiye’nin talep ettiği sınırlamaların ABD açısından bağlayıcı olmadığını açık biçimde ortaya koymaktadır. Buna ek olarak ABD Senatosu’na sunulan savunma belgelerinde, radar verilerinin ABD’nin komuta-kontrol ağı içinde işlenerek farklı savunma sistemlerine aktarılabildiği ve İsrail’in savunma hazırlıklarıyla bağlantılı senaryolarda kullanılabildiği görülmektedir. ABD’nin İsrail ile uzun yıllara dayanan füze savunma iş birliği dikkate alındığında, bu tür verilerin paylaşılmasının teknik ve siyasi olarak kaçınılmaz olduğu anlaşılmaktadır.
7) Kürecik bugün İran savaşı bağlamında ne anlama geliyor ve Türkiye açısından nasıl bir sonuç doğuruyor?
İran ile ABD-İsrail ekseni arasındaki savaş ortamında Kürecik’in rolü artık doğrudan sahaya yansıyan bir nitelik kazanmıştır. Bu radarın kuruluş mantığı başından itibaren İran merkezli “balistik tehdit” senaryosuna dayandığı için, bugün yaşanan gelişmeler Kürecik’i kritik bir erken uyarı ve istihbarat düğümü haline getirmektedir. Bu durum, Türkiye’yi teknik olarak çatışmanın dışında tutmayan, aksine Batı güvenlik sisteminin bir parçası olarak sürece dolaylı biçimde dahil eden bir yapı ortaya çıkarmaktadır.
Bu tablo, Türkiye’nin güvenlik mimarisi açısından daha derin bir soruna işaret etmektedir. Kürecik gibi sistemler, Türkiye’yi ABD ve NATO merkezli güvenlik düzenine daha bağımlı hale getirmektedir. Bu bağımlılık, yalnızca teknik değil, aynı zamanda siyasi sonuçlar üretmekte; Türkiye’nin kriz anlarında bağımsız hareket etmesini engellemektedir. Bu çerçevede Kürecik, sıradan bir radar üssü değil, aynı zamanda Türkiye’nin emperyal güçlerin kurduğu güvenlik düzeni içindeki konumunu gösteren bir unsur haline gelmektedir. Türkiye’nin Batı güvenlik şemsiyesine bağımlılığını derinleştiren ve alternatif politika üretme alanlarını daraltan bu tercih kümesi, Filistin politikasında da kaçınılmaz şekilde belirleyici olmaktadır.
Kaynak: İslami Analiz.com