The New York Times gazetesinde Patricia Cohen imzasıyla yayımlanan yazıda, dünyadaki mevcut finans siteminin içine düştüğü borç bataklığı masaya yatırıldı. Yazar, gelişmekte olan ülkelerin borçlanmalarındaki faiz yükünün kaldırılamaz bir boyuta ulaştığına dikkat çekerken asıl faturanın fakir ülkelere kesildiğini detaylarıyla anlattı.
Bahsi geçen yazı şu şekilde:
Günümüzde kamu borcu yükü altında ezilmeyen bir hükümet bulmak oldukça zor. En zengin ülkelerin karşı karşıya olduğu mali sorunlar herkesin dikkatini çekiyor. Zira ABD, İngiltere, Fransa, İtalya, Çin ve Japonya rekor düzeyde veya rekora yakın borç seviyeleriyle boğuşuyor. Bunun yansımaları Fransa'da acı bir şekilde hissedildi. Artan yaşam maliyetleri ile kamu tesisleri ve hizmetlerindeki bozulmaya yönelik öfke, son haftalarda şiddetli protestoların ve genel grevin patlak vermesine yol açtı.
Ancak zengin ülkelerdeki mali krizlerin etkileri yalnızca kendi sınırlarıyla sınırlı kalmıyor. Düşük ve orta gelirli ülkeler üzerindeki mali baskıları da artırıyor. Bunun sonucunda daha az varlıklı ülkeler hem daha büyük miktarlarda borçlanmak hem de bu krediler için daha yüksek maliyetler ödemek zorunda kalıyor. Dünya Bankası'nın bu ay yayımladığı bir rapora göre, söz konusu ülkelerin toplam borcu geçen yıl 9,4 trilyon dolara yükseldi.
Bu durumdan en fazla etkilenenler ise 1980'lerin sonundan bu yana görülmemiş faiz oranlarıyla karşı karşıya kalan en yoksul ülkeler. Bunun nedenlerinin çoğu söz konusu ülkelerin kontrolü dışındaki faktörlere dayanıyor. Covid-19 salgınından enerji şoklarına ve tedarik zinciri aksaklıklarına, Ukrayna ve diğer bölgelerdeki savaşların tetiklediği fiyat artışlarına kadar uzanan bir dizi kriz, ulusal bütçeleri tüketti ve borçları şişirdi. Yükselen enflasyonun merkez bankalarını faiz artırmaya itmesi de dünya genelinde borçlanma maliyetlerini artırdı.
Rockefeller Vakfı Uluslararası Politikalar Genel Müdürü Christina Segal-Knowles, konuya ilişkin yaptığı değerlendirmede, "Bir zamanlar son derece makul görünen borçlar, aniden gelişmekte olan bir ülkenin fiilen ödeyebileceğinin çok ötesinde faiz yükleriyle karşı karşıya kaldı. Bu durum pek çok ülkeyi son derece tehlikeli bir kısır döngünün içine sürükledi" dedi.
En zengin ülkelerdeki devasa borçlar, daha düşük gelirli ülkeleri doğrudan etkiliyor. Dünya genelinde, devlet tahvillerini satın alanların elde ettiği getiriyi ifade eden tahvil faizleri keskin bir yükseliş kaydediyor. Büyüyen bütçe açıkları ve diğer zorluklar nedeniyle giderek daha fazla endişelenen özel sektör yatırımcıları, siyasi liderlerin zorlu mali kararlar almaktan kaçınacağı korkusuyla, zengin ülkelere dahi borç verme riskini üstlenmek için daha yüksek getiri talep ediyor.
Dünyanın en büyük ve en etkili tahvil piyasası olan ABD tahvil piyasası, diğer piyasalardaki gelişmeler üzerinde kilit bir rol oynuyor. ABD Hazine tahvilleri yaygın olarak dünyanın en güvenli yatırım aracı kabul edilse de, federal borcun 40 trilyon doları —yani ABD ekonomisinin yaklaşık yüzde 120'sini— aşması ciddi endişelere yol açtı. Artan bütçe açığı ve ABD yönetiminin politikaları, ABD Hazine tahvili getirilerinin yüzde 5 sınırını aşarak son yirmi yılın en yüksek seviyelerine çıkmasına neden oldu. Fransa'da tahvil getirileri son 25 yılın zirvesine ulaşırken, Japonya tahvilleri son 30 yılın en yüksek seviyelerinden işlem görüyor.
Ekonomileri ABD ekonomisi kadar güçlü olmayan düşük ve orta gelirli ülkeler ise rekabet edebilmek için çok daha yüksek getiriler sunmak zorunda kalıyor. Örneğin Fildişi Sahili, Kenya ve Nijerya gibi ülkeler, kredi verenlere yüzde 7,5 ile yüzde 10'un üzerinde değişen yıllık faiz oranları taahhüt etmek zorunda kaldı. Borçlanmak için yüksek bedeller ödemek kısa vadede zorunlu olsa da uzun vadede ters etki yaratıyor. Zira bu ülkelerin büyüme oranlarının söz konusu kredileri geri ödeyecek düzeyde gelir üretmesi pek olası görünmüyor. Ayrıca, Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi kurumlardan borçlanmak da en yoksul ülkeler hariç tüm ülkeler için daha maliyetli hale geldi. Çünkü IMF'nin uyguladığı faiz oranları büyük merkez bankalarının belirlediği faiz oranlarına dayanıyor.
Columbia Üniversitesi profesörü ve eski Arjantin Ekonomi Bakanı Martín Guzmán, "Gelişmiş ekonomilerdeki merkez bankalarının adımlarının borçlanma maliyetini nasıl belirlediğini görebilirsiniz. Örneğin Ekvador gibi Ukrayna'daki veya İran'daki savaşla hiçbir ilgisi olmayan bir ülke, günün sonunda IMF'ye daha yüksek faiz ödemek zorunda kalıyor" ifadelerini kullandı. ABD Merkez Bankası (Fed) ve diğer büyük merkez bankalarının, faiz oranlarını daha da artırma yönünde baskı altında kalmaya devam etmesi bekleniyor.
Mevcut kredilerin geri ödenmesi ve yeni krediler temin edilmesinin yüksek maliyeti, ideolojik yönelimleri ne olursa olsun siyasi liderlerin ülkeyi yönetme kapasitesini kısıtlıyor. Devasa meblağların borç ödemelerine yönlendirilmesiyle birlikte; eğitim, sağlık, emekli maaşları, altyapı, ekonomik kalkınma ve benzeri alanları finanse etmek için geriye çok az kaynak kalıyor. Guzmán; Mısır, Pakistan ve Tunus'un her birinde borç ve faiz ödemeleri için yurt dışına çıkan para miktarının, bu ülkelerin aldığı yeni kredilerin hacmini aştığına dikkat çekiyor.
Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı'na (UNCTAD) göre, toplam 3,7 milyar insanın yaşadığı 51 ülke, borç faizi ödemelerine sağlık veya eğitimden daha fazla bütçe ayırıyor. Aynı dönemde, gelişmiş ekonomiler ile çok taraflı kalkınma bankalarının sağladığı dış yardımlar ve düşük faizli krediler de azaldı. 2010'lu yıllarda kredi verme faaliyetlerini büyük ölçüde genişleten Çin ise bugün yeni krediler açmaktan ziyade verdiği paraları geri tahsil etmeye odaklanmış durumda.
Afrika Ekonomik Dönüşüm Merkezi Başkanı ve CEO'su Mavis Owusu-Gyamfi, ortak hareket etmenin gerekliliğine vurgu yaparak, "Çin bu dosyada kilit bir aktör. Onunla bir uzlaşıya varamazsak borçlara ilişkin her müzakere parçalı ve kopuk kalacak, ayrıca son derece uzun sürecektir" diye konuştu.
Özellikle hayal kırıklığı yaratan bir diğer husus ise büyümeyi teşvik etmek amacıyla ayrılan fonların başka alanlara kaydırılması. Dünya Bankası veya bölgesel kalkınma bankaları gibi uluslararası finans kuruluşlarından düşük faizli kredi alan bazı ülkeler, bu paranın bir kısmını işletmeleri desteklemek veya istihdam yaratmak yerine özel sektör alacaklılarına olan borçlarını ödemek için kullanıyor.
Borç yükü altındaki pek çok yükselen ekonomi temerrüde düşmekten kaçınmayı başardı. Ancak bu durum mutlaka mali istikrarın sağlanmasından değil, borç ödemelerine öncelik verilmesinden kaynaklandı. Bu çerçevede Guzmán, "Bu, borç ödemelerinde temerrüde düşmek yerine kalkınmada temerrüde düşmek anlamına geliyor" değerlendirmesinde bulunuyor. Guzmán ayrıca, alacaklıların daha yüksek risk taşıyan krediler için daha yüksek getiri talep ettiğini, ancak bu riskler gerçekleştiğinde alacaklarından daha azını kabul etmeyi reddettiklerini belirtiyor.